بنام خداوند حکیم و متعال

اللّهمّ صلِّ عَلی عَلیّ ابنِ موسی الرِّضا الْمُرْتَضی الامامِ التَّقی النَّقی وَ حُجَّتِکَ عَلی مَنْ فَوقَ الاَرضِ وَ مَن تَحْتَ الثَّری الصِّدیقِ الشَّهید صَلوةً کَثیرةً تامّةً زاکیةً مُتَواصِلةً مُتَواتِرَةً مُتَرادِفَةً کَاَفْضَلِ ما صَلَّیْتَ عَلی اَحَدٍ مِنْ اَوْلیائِک

سرانجام به یاری و مرحمت خداوند بی‌همتا توفیقی حاصل شد تا پس از گذراندن دوران نقاهت و بیماری و برطرف شدن ضعف و کسالت، در ایام شهادت سلطان دل‌های ایرانیان، به زیارت بارگاه نورانی و مبارک ثامن‌الائمه مشرف شویم و از نزدیک شاهد مراسم باشکوه سوگواری و اشک و آه شیعیان و دوستداران ایشان باشیم.

در آخرین روزهای ماه صفر و در شب شهادت آن حضرت گویی قیامتی در مشهد مقدس به پا شده و خیل عظیم زائرین و دسته‌ها و هیئت‌های عزاداری از مسیرهای اصلی به سمت بارگاه ملکوتی ثامن‌الحجج(ع) در حرکت بود و در حرم مقدس نیز جمعیتی بی‌نظیر حضور داشتند به نحوی که ورود به رواق‌های اصلی نظیر رواق بزرگ امام خمینی(ره) ممکن نبود.

سرمای شدید هوای مشهد در گرمای عشق شیعیان به امام و مولایشان و در گریه‌های سوزناک برای غربت و مظلومیت آن حضرت بروزی نداشت و یخ زدگی چند لایه‌ی آب حوض‌های حرم، در حضور شورانگیز مشتاقان خاندان پیامبر اعظم(ص) و اشک ماتم‌شان جلوه‌ی خود را از دست داده بود.

پرچم سیاهی که بر بلندای گنبد طلا برافراشته بود همنوا با دلدادگان امام هشتم(ع) بی‌تابی بسیاری می‌کرد و حکایت از داغ دل شیعیانی داشت که در غم شهادت هشتمین مولا سیاه‌پوش بودند.

هیئت‌های عزاداری آذربایجان در مشهد مقدس و آیین‌های سوگواری سنتی و ویژه‌شان چشمگیر بود و حضور پر رنگ جوانان سیاه‌پوش ایران‌زمین و سرخی چشمان و خیسی صورت‌های نورانی‌شان چشم‌نوازی می‌کرد. مردم مضجع منور امامشان را چون نگینی درخشان در میان گرفته بودند و ناله حزن‌انگیزشان گوش جان را نوازش می‌داد.

به سختی می‌توانستی در صفوف فشرده‌ی نمازهای جماعت در حرم مطهر جایی برای پیوستن به نمازگزاران پیدا کنی و چه بسیار بودند مؤمنانی که برای درک ثواب نماز جماعت، بر روی سنگ‌فرش‌های سرد صحن‌ها و رواق‌ها به نماز ایستاده بودند.

گفته شد که در روزهای آخر ماه صفر حدود ده میلیون زائر در مشهد مقدس حضور داشتند و با چنین جمعیتی اگر جایی برای نشستن پیدا می‌کردی، می‌توانستی از سخنرانی سخنورانی چون آیت ا… علم‌الهدی، حجت‌الاسلام طباطبایی، شیخ حسین انصاریان و علیرضا پناهیان استفاده کنی.

در این بین، حجت‌الاسلام پناهیان در روز شهادت سخنرانی مفصلی داشت و از مناقب امام رضا(ع) گفت و روایت کرد که: «حضرت امام صادق(ع) فرموده‌اند برای احترام به کسی که عزیزی از دست داده به دیدار او بروید پس شما هم در نظر داشته باشید که برای عرض تسلیت به محضر امام جواد(ع) و امام زمان(عج) به اینجا آمده‌اید چرا که صاحبان عزا این بزرگواران هستند» و سفارش کرد که مبادا دست خالی از محضر آنان مرخص شویم.

آقای پناهیان از بهانه‌گیری منافقان گفت و بیان کرد که: «خداوند هم، بهترین و بزرگترین بهانه‌ساز عالم است» و به محض لغزش، بهانه را در دست آنانی که می‌خواهند از خدا دوری کنند قرار می‌دهد و این بهانه‌گیری حتی در زمان رسول اکرم(ص) نیز بوده است. وی خصوصا درباره آزمایش‌های الهی و فتنه‌های آخرالزمان سخنان تکان‌دهنده‌ای داشت! دعایی کرد و گفت مطمئن باشید این دعا مستجاب نمی‌شود!! «خدایا، لطفا از ما امتحان نگیر» و بعد دعایی دیگر کرد: «خدایا از ما امتحان سخت نگیر» و گفت که این دعا هم مستجاب نخواهد شد و همه در معرض آزمون‌های الهی هستند.

نوحه خوانان و مرثیه‌سرایان نیز سهمی بسزا در مراسم‌ها داشتند. مداحی پرشور حاج صادق آهنگران حال و هوایی ویژه به زائران می‌داد و هنگامی که وی سرود حماسی و نوستالژیک «ای لشکر صاحب زمان آماده باش، آماده باش» را خواند، شور و هیجان جمعیت وصف‌ناشدنی بود! انگار که همه بی‌صبرانه مشتاق حضور در لشکر حضرت صاحب‌الزمان(عج) هستند!

سید مهدی میرداماد نیز که دیگر صدایش در دهه آخر صفر گرفته بود برای دلدادگان علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) مدیحه‌سرایی می‌کرد و اندوه جانکاه شهادت ولی نعمت ایرانیان را می‌سرود.

در هر گوشه از حرم حلقه‌ی ماتمی بر پا بود ولی مراسم خادمان آن حضرت در شب شام غریبان شهادت ایشان و ذکر «رضا رضا جان» شان در حالی که با شمع‌هایی در دست در صحن‌ها می‌چرخیدند حس غریبی به زائرین داده بود.

ساخت و ساز و فعالیت‌های عمرانی حرم مطهر همچنان ادامه داشت و بویژه صحن کوثر و صحن جامع رضوی همچنان کامل نشده‌اند. تزیینات رواق بزرگ امام خمینی(ره) نیز هنوز انجام نشده بود و در عین حال سادگی و معنویت خاصی داشت. زیباسازی ورودی رواق دارالحجة نیز هرچند هنوز ادامه داشت ولی خود این رواق تقریبا تکمیل شده بود.

مهمانسرای رضوی هم که گسترش یافته بود از زوار آن حضرت پذیرایی می‌کرد و همواره افرادی با نیت تبرک و شفا در مقابل این مهمانسرا بودند تا ظرفی غذا یا حتی تکه‌ای نان متبرک برای بیمار خود ببرند و این بار هم آرزو به دل ماندیم که وعده‌ای مهمان حضرت شویم!

و اما وقتی برای اولین بار وارد رواق دارالحجة شدم، ناخودآگاه تحت تأثیر زرق و برق و تزئینات این رواق قرار گرفتم و با زمینه‌ی فکری و تصویری که از دیگر رواق‌ها و صحن‌ها داشتم، با خود اندیشیدم که به راستی اگر حضرت امام رضا(ع) در عصر ما می‌زیستند و خود متولی حرم مطهر و موقوفات بودند، آیا چنین حرم و بارگاه مجللی برای خود در نظر می‌گرفتند؟!

پاسخ قطعا منفی است و تردیدی ندارم سیره و منش امامان ما هرگز این نبوده و نخواهد بود چرا که زندگی پربار آن بزرگواران سرشار از ایثار و بخشش و احسان است اما بسیار قابل توجه است که متولیان حرم مطهر برای معرفی جلال و شوکت و عظمت و جایگاه رفیع حضرت امام رضا(ع)، زرق و برق حرم را گسترش داده‌اند و به جای تلاش روزافزون برای تشریح ابعاد شخصیت و ارکان تفکر نورانی آن حضرت، همت خود را معطوف به عمران و زیباسازی حرم کرده‌اند! (۱)

هرچند معتقدم که پیش‌بینی فضاهای مناسب برای زائرین و مجاورین واجب و لازم است و اقدامات بسیار خوبی نیز در این راستا صورت پذیرفته است لکن بنظر نمی‌رسد ضرورتی برای صرف هزینه‌های هنگفت زیباسازی وجود داشته باشد. معارف اهل بیت(ع) بسیار جذاب‌تر و مؤثرتر از این زیبایی‌های ظاهری است و باید در نظر داشت که از زمان گذشته تا به حال، یکی از تأثیرگذارترین وجوه زندگی ائمه معصومین(ع) در انسان‌ها، همین سادگی و ساده‌زیستی ایشان بوده است.

البته هنرمندان مومن و خوش ذوق ایران، همواره برای نمایش ارادت خود به خاندان عصمت و طهارت(ع)، همت خود را مصروف دین و عمران مرقدهای مطهر امامان و امامزادگان و مساجد نموده‌اند و آثار معماری وزین و ارزشمندی را پدید آورده‌اند که در طول تاریخ، حیرت بینندگان و شگفتی دیدگان را موجب شده و قطعا توجه معماران و هنرمندان و صنعتگران مسلمان به بناهای دینی سبب رشد معماری سنتی و اسلامی گردیده است. چه بسیارند عزیزانی که با نیت خیر و برای جلب رضایت پروردگار، هنر خود را وقف ائمه و پیشوایان دینی خود کرده‌اند اما مراد حقیر از طرح این موضوع، هزینه‌های گزافی است که سازمان محترم آستان قدس رضوی برای این تزیینات صرف کرده است.

برایم بسیار جالب بود که آستان قدی رضوی دارای «سازمان اقتصادی» بسیار عرض و طویلی است ولی سازمان خیریه و حمایت از محرومین آستان با نام «موسسه امداد آستان قدس رضوی» فعالیت آنچنان گسترده‌ای ندارد تا نام آستان مقدس و مبارک علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) با تداعی دستگیری از محرومین و نیازمندان همراه باشد نه با ثروت و مکنت!

البته باید گفت که «شورای عالی فرهنگی آستان قدس رضوی» با مؤسسات گوناگونش، فعالیت زیادی در عرصه تبلیغ دارند هرچند زائران حرم مطهر، غیر از برگزاری مراسم‌های مختلف حرم چیز دیگری از فعالیت‌های این شورا نمی‌بینند. ایکاش در مقابله با شبیخون فرهنگی به مرزهای عقیدتی جوانان ایران، آستان قدس اقدام به توزیع رایگان کتب و نرم‌افزارهای فرهنگی و مذهبی در حرم مطهر و حتی در سطح کشور می‌کرد و با توجه به ساختار کنونی حرم مطهر، ایکاش آستان قدس رضوی در کنار پاسخ‌گویی به سؤالات شرعی زائرین، جلسات و میزگردهای عقیدتی و دینی مختص جوانان در برخی صحن‌ها یا رواق‌ها برگزار می‌کرد.

ان شاء الله زیارت حرم نبوی قسمت همه‌ی مؤمنان شود؛ مساحتی بسیار زیاد برای مسجدالنبی(ص) در نظر گرفته شده است ولی هنگامی که وارد بخش مسقف این حرم شریفه می‌شوی خبری از صحن‌ها و رواق‌های متعدد و تو در تو نیست بلکه وارد مسجدی یکپارچه شده‌ای که تا خود مضجع منور رسول اکرم(ص) ادامه دارد و از همین روی نمازهای جماعت متعدد نیز برگزار نمی‌شود و فقط یک نماز جماعت با حضور خیل عظیم زائران و مجاوران اقامه می‌گردد.

آرزویی دست‌نیافتنی است که حرم مطهر رضوی نیز این چنین می‌بود.

هر بار که به زیارت می‌رویم با خود عهد می‌کنیم که این بار بهره‌ی فراوانی از زیارت و وجود مقدس ثامن‌الائمه(ع) خواهیم برد ولی هنگام وداع و بازگشت بنظر می‌رسد که درک و معرفت لازم را نداشته‌ایم! همواره حس غریبی در زیارت وداع داریم! حتی از روز و لحظه اول ورود به حرم نگران دقائق وداع هستیم! دلت تنگ است و صدایت لرزان و نگاهت مواج و متزلزل! هر چند قدم که از حرم دور می‌شوی بر می‌گردی و با حسرت و نگرانی به گنبد طلا نگاه می‌کنی! یعنی باز هم مولا ما را به حضور خواهد طلبید و عمرمان تا زیارتی دیگر باقی است؟!

امیدوارم که باز هم زیارت مشهد مقدس امام رضا(ع) نصیب ما و دوستان و مومنان گردد و در حسرت روزی هستیم که زیارت‌نامه امام هشتم(ع) را در جشن ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) و با حضور آن بزرگوار قرائت نماییم.

والسلام علی من اتبع‌الهدی

محمد مهدی پوینده